Po trudnym dniu wraca impuls, by zrobić sobie krzywdę, a w głowie pojawia się myśl: „tym razem jakoś nad tym zapanuję”. Samookaleczanie często przynosi krótką ulgę albo pomaga przerwać narastające napięcie, ale ta ulga może nie wystarczyć, gdy wraca kryzys lub pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia.
Impuls można potraktować jak sygnał do uruchomienia wsparcia
- Samouszkodzenia wymagają rozmowy i pomocy, niezależnie od tego, czy towarzyszy im zamiar samobójczy.
- Bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia wymaga pilnego kontaktu z numerem alarmowym 112 albo zgłoszenia się na SOR.
- Plan bezpieczeństwa pomaga rozpoznać sygnały kryzysu i ustalić, do kogo zwrócić się o pomoc.
- Nawrót impulsu nie przekreśla trzeźwienia, ale jest sygnałem, by nie zostawać z nim w samotności.

Samookaleczanie może służyć chwilowej uldze, lecz nie rozstrzyga o zamiarze samobójczym
Za samouszkodzeniem może stać próba poradzenia sobie z napięciem, lękiem, złością, odrętwieniem albo poczuciem winy. Nie da się jednak ocenić zamiaru wyłącznie po samym zachowaniu. Dlatego nie zakładaj, że osoba jest bezpieczna tylko dlatego, że mówi, iż nie chciała umrzeć.
Rozróżnienie jest ważne, ale nie powinno zamieniać się w przesłuchanie ani spór o nazwę. Zapytaj spokojnie i wprost, czy pojawiają się myśli o śmierci lub odebraniu sobie życia. Uważam, że lepiej potraktować taką rozmowę poważnie, niż próbować zgadywać na podstawie wyglądu ran albo domysłów.
Przegląd 48 publikacji obejmujących 49 niezależnych prób badawczych wykazał związek między trudnościami w regulacji emocji a samouszkodzeniami bez zamiaru samobójczego. Po uwzględnieniu możliwego wpływu błędu publikacyjnego związek nadal był widoczny; wynik badania nie wyjaśnia jednak przyczyny zachowania u konkretnej osoby. Metaanaliza dotycząca regulacji emocji i NSSI wspiera praktyczny wniosek, by szukać sposobów radzenia sobie z emocjami, a nie ograniczać pomocy do samej kontroli ran.
Po samouszkodzeniu najpierw oceń zagrożenie, potem szukaj dalszej pomocy
Jeżeli rana wymaga pilnej pomocy medycznej, doszło do zatrucia albo nie da się zapewnić bezpieczeństwa, dzwoń pod 112 lub 999 albo jedź na SOR. Przy bezpośrednim zagrożeniu nie czekaj na planową wizytę ani na to, aż osoba w kryzysie poczuje się lepiej.
Gdy nie ma bezpośredniego zagrożenia, kolejny krok zależy od sytuacji. Poniższa tabela porządkuje pierwszą decyzję, ale nie zastępuje oceny medycznej ani rozmowy ze specjalistą.
| Sytuacja | Co może oznaczać | Co zrobić |
|---|---|---|
| Uraz, zatrucie lub zagrożenie życia | Potrzebna może być pilna pomoc medyczna | Zadzwoń pod 112 lub 999 albo jedź na SOR. |
| Myśli o śmierci, plan lub obawa, że za chwilę dojdzie do kolejnego samouszkodzenia | Bezpieczeństwo może być zagrożone, nawet jeśli nie ma widocznego urazu | Nie zostawaj z tym bez wsparcia. Powiadom zaufaną osobę i skontaktuj się z pomocą kryzysową; przy bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. |
| Powracający impuls bez bezpośredniego zagrożenia | Napięcie nadal wymaga uwagi i planu dalszej pomocy | Skontaktuj się z psychologiem, psychoterapeutą, psychiatrą albo lokalnym Centrum Zdrowia Psychicznego. |
| Samouszkodzenie po alkoholu lub innych substancjach | Trudniej ocenić stan i utrzymać bezpieczeństwo | Poproś trzeźwą, zaufaną osobę o obecność i pomoc w kontakcie z personelem medycznym; przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112. |
W nagłym kryzysie osoba dorosła może skorzystać z całodobowej, bezpłatnej pomocy pod numerem 800 70 2222. Dorośli mogą też zadzwonić pod 116 123 lub skorzystać z platformy 116sos.pl, a dzieci i młodzież z telefonu 116 111. Aktualne informacje o tych formach wsparcia publikuje Ministerstwo Zdrowia.
Plan bezpieczeństwa zamienia ogólne „poszukam pomocy” w kilka wykonalnych kroków
W chwili silnego napięcia trudno wymyślać rozwiązania od zera. Plan bezpieczeństwa przygotowany wcześniej może zawierać sygnały ostrzegawcze, indywidualne sposoby obniżenia napięcia, osoby do kontaktu oraz dane miejsc udzielających pomocy.Wytyczne NICE dotyczące samouszkodzeń opisują taki plan jako ustalany wspólnie z osobą, której dotyczy. Powinien być łatwo dostępny, a jeśli osoba tego chce, można podzielić się nim z bliskimi lub specjalistami. Chodzi o plan dopasowany do konkretnej sytuacji, nie o uniwersalną listę czynności.
- Sygnały ostrzegawcze: zapisz, co zwykle poprzedza nasilenie impulsu, na przykład konflikt, bezsenność, odstawienie substancji albo samotny wieczór.
- Bezpieczny kontakt: wpisz imię osoby, do której można zadzwonić lub wysłać krótką wiadomość z prośbą o obecność.
- Pomoc specjalistyczna: zanotuj numer kryzysowy, kontakt do terapeuty lub poradni i miejsce, do którego można zgłosić się w nagłym stanie.
- Otoczenie: wspólnie z zaufaną osobą ogranicz dostęp do rzeczy, które w kryzysie mogą zwiększać ryzyko, bez obwiniania i karania.
Jeśli plan przestaje wystarczać albo impuls gwałtownie narasta, potraktuj to jako sygnał do pilniejszego kontaktu z pomocą. Przy dziecku lub nastolatku w sprawę powinien zostać włączony bezpieczny dorosły; obietnica zachowania samouszkodzeń w tajemnicy może utrudnić ochronę zdrowia.
Po nawrocie impulsu w trzeźwieniu potrzebne są dwa równoległe tory pomocy
Powrót samouszkodzeń w trakcie trzeźwienia może iść w parze z głodem substancji, napięciem po konflikcie albo wstydem po potknięciu. Nie sprowadzaj jednak samouszkodzeń do samego nawrotu uzależnienia: potrzebna może być pomoc w kryzysie emocjonalnym oraz kontakt z osobą wspierającą leczenie uzależnienia.
Powiedz specjaliście, co się wydarzyło i czy w kryzysie była obecna substancja. Jeśli trudno zacząć rozmowę, możesz użyć krótkiego zdania: „Wraca mi impuls, żeby zrobić sobie krzywdę, i potrzebuję pomocy, żeby dziś zachować bezpieczeństwo”. Bez szczegółowego opisywania sposobu też można jasno przekazać, że sytuacja wymaga wsparcia.
Jeśli doszło do użycia substancji, nie traktuj tego jako powodu, by odwołać kontakt z terapeutą albo grupą wsparcia. Wróć do ustalonego planu leczenia i poproś zaufaną osobę o pomoc w wykonaniu pierwszego telefonu lub dotarciu na konsultację. Przy zagrożeniu zdrowia lub życia pierwszeństwo ma pomoc ratunkowa.
Najbliższy krok nie musi rozwiązać wszystkiego
W silnym kryzysie plan na całe życie może wydawać się nieosiągalny. Na początek wystarczy powiedzieć jednej bezpiecznej osobie, że potrzebujesz obecności, i wspólnie ustalić kontakt ze specjalistą. Jeśli zagrożenie jest bezpośrednie, dzwoń pod 112.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza, psychologa ani psychoterapeuty. Skonsultuj się ze specjalistą, by dobrać pomoc do swojej sytuacji; w nagłym zagrożeniu nie czekaj na konsultację planową.